Hanna & Gabriel Rechowicz

Ekspozycja gromadzi prace powstałe w latach 1960-1980, w tym modele do realizacji publicznych, tkaniny, obrazy, obiekty oraz kolaże – tworzone zarówno wspólnie, jak i indywidualnie. Podczas gdy praktyka Hanny koncentrowała się wokół mozaiki, scenografii i projektowania tkanin, Gabriel pracował przede wszystkim z freskiem, malarstwem, grafiką i ilustracją. Działając w okresie największego natężenia kultury artystycznej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Rechowiczowie wypracowali rozległe, interdyscyplinarne podejście twórcze, obejmujące różnorodne praktyki i materiały, często przekraczając granice dyscyplin w ramach jednego projektu.

W ciągu swojego życia Hanna i Gaber blisko współpracowali z czołowymi polskimi architektami, wśród których znaleźli się Bohdan Pniewski, Jerzy Hryniewiecki, Mieczysław Gliszczyński, Jerzy Baumiller oraz Maria i Kazimierz Piechotkowie. Ich interdyscyplinarne współprace, realizowane w ramach sztuki użytkowej, zaowocowały licznymi zamówieniami publicznymi przyznawanymi artystom poprzez Pracownie Sztuk Plastycznych na terenie całego kraju.

Narracja wystawy rozwija się w trzech salach. Pierwsza poświęcona jest praktyce malarskiej Gabriela i prezentuje grupę obrazów z lat 70 w towarzystwie jego plakatu dla magazynu "Polska". Druga sala dedykowana jest wspólnej pracy artystów i obejmuje autorskie realizacje z drewna, tkaniny haftowane z miedzią, projekty tkanin oraz studia fresków, które odzwierciedlają ich spójne podejście do materii i formy. Ostatnia sala skupia się na indywidualnej twórczości Hanny, prezentując jej kolaże, obrazy i obiekt z lat 60.

Max Cegielski, autor książki “Mozaika: Śladami Rechowiczów” zaznacza, że przymiotnik „praktyczny” był w ustach Hani najgorszym epitetem. Źle było, jeśli „coś” czemuś „służyło”, jeśli miało „jakiś cel”. Dobre i piękne rzeczy były niepraktyczne, a tym samym pozbawione wpływu na rzeczywistość. Obiekty tworzone po to, by je tworzyć – nawet nie po to, by istniały. Liczy się sztuka dla sztuki, działanie dla działania, życie dla życia.

Ta filozofia — stawiająca piękno ponad użyteczność — przenika przez język artystyczny pary, rozwijany przez ponad cztery dekady. Często opisywani jako „kolorowe ptaki żyjące w szarej rzeczywistości”, Rechowiczowie prowadzili karierę wyraźnie odmienną od oficjalnej polityki kulturalnej PRL-u: wystawiali głównie za granicą, swobodnie sięgali po motywy surrealistyczne, a sama Hanna zyskała przydomek „Pani Fantazja” podczas realizacji abstrakcyjnej mozaiki w Domu Chłopa. Wykonana z połyskujących kamyków (zbieranych przez Gabriela w korytach polskich rzek), ceramiki, szkła i resztek glazury, mozaika osadzona była w monumentalnym budynku zaprojektowanym przez Bohdana Pniewskiego i finansowanym przez składki z funduszy rolników w czasie powojennej odwilży.

Prezentowane na wystawie prace oddają ten oniryczny sposób myślenia. W obfitości form i ekspresji „rzeczy dobre i piękne” ujawniają się w dekoracyjnych klejnotach na płótnach Gabriela, żywej kolorystyce projektów zasłon czy subtelnych leśnych pejzażach obecnych w ich wspólnych realizacjach na drewnie. Na wystawie znajdują się właśnie dwa autorskie panele z drewna ornamentalnymi detalami, należące do cyklu pór roku, zaprojektowane latach 80-tych dla uzdrowiska w Ciechocinku. Projekt ten nigdy nie został w praktyce zrealizowany; prezentowane w galerii panele stanowią rzadkie przykłady tzw. malarstwa architektonicznego. Wizualnie „surowe” w fakturze, z nawarstwiającymi się fragmentami różnych materiałów kompozycje przedstawiają jaskrawo ubarwione ptaki w dekoracyjnym pejzażu, przywołując zarówno eskapizm, jak i cichy gest oporu. Te dwa fragmenty wielkoformatowego projektu, stworzone z myślą o przestrzeni uzdrowiskowej, ujmują żywotność wizji artystów w poetyckiej, opartej na rzemiośle formie.

Prezentowane na wystawie modele projektów do miejskich fresków oraz mozaik oferują rzadki wgląd w proces twórczy stojący za monumentalnymi realizacjami publicznymi duetu. Wśród nich znajduje się model fresku Gabriela do baru Frykas w Supersamie (1962), poprzednio prezentowany w 2011 roku w Zachęcie. Jerzy Hryniewiecki — kierownik zespołu projektowego Supersamu — pokazał parze projekt ściany, która już była i powiedział: “teraz szalejcie.” Gabriel stworzył rozległą, surrealistyczną kompozycję, w której kolory przenikają przez struktury geometryczne, unosząc się nad falującą linią horyzontu. Fresk, ręcznie malowany na powierzchni przekraczającej czterdzieści metrów długości i siedem metrów wysokości, miał wizualnie poszerzać przestrzeń nad ladą baru, otwierając ją na wyobrażony, alternatywny wymiar. Sam Supersam stanowił jeden z najważniejszych przykładów architektury modernistycznej w Polsce; hale targowe, popularne na przełomie XIX i XX wieku, skupiały różnorodne sektory handlu pod jednym dachem — zjawisko rzadkie w realiach państwa komunistycznego. Jak pisze Max Cegielski, bar Frykas był utopią:  pięknym snem o sojuszu ludzi i artystów, władzy i kultury, systemu kontroli i piękna.

Z początkiem lat 50-tych Gabriel asystował Jackowi Żuławskiemu w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Sopocie, gdzie prowadzona przez Żuławskiego pracownia malarstwa architektonicznego promowała organiczny związek architektury z jej „powłoką”, zapraszając artystów do wypełniania „mięsa ścian” sztuką wizualną. Paweł Giergoń, kurator wystawy “Hanna i Gabriel Rechowiczowie: Obrazy w Architekturze” zaznaczył, że w tworzonych dla architektury obrazach Rechowiczowie posługiwali się technikami mozaikowymi i malarskimi, często łącząc je w obrębie jednego dzieła. Indywidualny charakter tym kompozycjom nadawał rodzaj użytego materiału – starannie wyselekcjonowane, naturalnego koloru lub barwione rzeczne otoczaki, płytki lub odpady ceramiczne, scalone cementową zaprawą tworzyły w efekcie abstrakcyjny relief w typie opus barbaricum (...). Wiele z tych wielkoformatowych realizacji zostało częściowo lub całkowicie zniszczonych po upadku komunizmu, znikając z przestrzeni miejskich w wyniku, między innymi, braku nadzoru konserwatorskiego w latach 90. i na początku XXI wieku. Szczególnie dotkliwe straty dotyczą mozaik i fresków powstałych na początku lat 60. dla takich miejsc jak Hotel Bristol, Dom Chłopa (obecnie Hotel Gromada) czy nieistniejący już budynek Supersamu.

Grupa kolaży Hanny prezentowanych na wystawie została odkryta dopiero niedawno w wieloletniej pracowni artystów, mieszczącej się na poddaszu kamienicy przy ul. Starej 11 w Warszawie. Przyznana artystom w 1974 roku, ta licząca 100 metrów kwadratowych przestrzeń była miejscem powstawania wielu ich szkiców do monumentalnych realizacji publicznych. Ukazują one bardziej swobodny, eksperymentalny aspekt jej praktyki, w którym na pierwszy plan wysuwają się zagadnienia ornamentu, architektury, mody i scenografii. W jednym z kolaży, przedstawiającym pozornie niedokończone, królewskie krzesło, awangardowo przetworzono odniesienie do obrazu Jacopa Amigoniego Piotr I z Minerwą. Wklejony w oparcie krzesła barokowy obraz funkcjonuje tu niemal jako element scenograficzny – kolejny fragment multimedialnego stylu Hanny.

Dziś wizja Rechowiczów — sytuująca się pomiędzy fantazją a eksperymentem materialnym — pozostaje świadectwem praktyki artystycznej, która wciąż rezonuje, oferując współczesnym odbiorcom wizję piękna wyzwolonego z funkcji. 

 Wystawa prezentowana w IMPORT EXPORT została przygotowana we współpracy z Hanną Rechowicz i jej rodziną