Stopniowa utrata kontroli
BWA Warszawa
do 23.01.2027Twórczość Piotra C. Kowalskiego można odczytać jako trwający ponad czterdzieści lat proces świadomego wycofywania się artysty z własnej sztuki. Początkowo C. Kowalski dopuszczał do niej przypadek, potem coraz śmielej oddawał pole siłom, nad którymi nie miał kontroli, by ostatecznie uznać ich całkowitą niezależność od siebie. Na tle praktyk współczesnego świata artystycznego jest w tym coś wywrotowego: świadoma rezygnacja z siebie.
Piotr C. Kowalski to rzetelnie wykształcony malarz. A jednak w jego twórczości coraz większą rolę odgrywają „amatorzy”: anonimowi, bezimienni współautorzy dzieł. Bobry nie mają nazwisk, nie zabiegają o sławę ani uznanie. Przechodnie, którzy depczą jego płótna, nie dopominają się współautorstwa, staw nie wie, że maluje obraz, a drzewa nie oczekują wdzięczności za swoje owoce. Wszystkie te istoty i żywioły uczestniczą w procesie, pozostając całkowicie obojętne na jego artystyczny status. I właśnie tej anonimowości Piotr C. Kowalski zdaje się uczyć. Stopniowo ogranicza obecność własnego gestu, pozwalając, by jego indywidualność rozpływała się w działaniu innych. W ten sposób sztuka osiąga w jego rękach swoje apogeum: staje się jednym z żywiołów - równie niezależnym od człowieka jak wiatr, woda czy przemijanie.
Jednym z momentów zwrotnych było wydarzenie z 1982 roku, kiedy podczas pleneru w Porażynie C. Kowalski zbierał w lesie jagody dla swojej córki. Dopiero później zauważył tabliczki ostrzegające przed skażeniem terenu. Zamiast wyrzucić owoce, wykorzystał je do stworzenia malarskiego tryptyku „Martwa natura”. Przypadek stał się początkiem artystycznego odkrycia: świat sam podsuwa materiały, zdarzenia i znaczenia, których malarz nie byłby w stanie zaplanować. Odtąd C. Kowalski coraz śmielej pozwala działać grawitacji, pogodzie i naturalnym procesom. Rozkłada płótna na ulicach, oddając je pod nogi przechodniów i koła samochodów. Wreszcie zanurza blejtramy w stawie i pozostawia je tam na cały rok. Z każdym kolejnym gestem jego własny udział w powstawaniu dzieła staje się coraz mniej widoczny. Artysta stopniowo usuwa siebie z centrum wydarzenia artystycznego. Świadomie organizuje sytuacje, w których jego umiejętności ustępują miejsca zdarzeniom, a sztuka zaczyna dziać się sama.
Kontakt z tą sztuką może być szokujący. Łatwo ją zbyć, uznając za zbiór zabawnych anegdotek i dziwactw, zgubić kryjącą się w niej egzystencjalną głębię. Tymczasem C. Kowalski, podobnie jak John Cage, podąża tropem jednej z najważniejszych intuicji ludzkiego losu. W słynnym utworze 4′33″ Cage pozwolił, by miejsce skomponowanych dźwięków zajęły przypadkowe odgłosy otoczenia. Wycofując się jako kompozytor, stworzył warunki, w których świat mógł zostać usłyszany jako muzyka. C. Kowalski tworzy sytuacje, w których świat może objawić się jako malarstwo, dlatego że on wycofuje się jako malarz. Ma to głębokie implikacje nie tylko dla jego artystycznej praktyki, ale także dla widza, zmuszając go do odrzucenia zwykłych założeń.
Przekonałem się o tym dobitnie, kiedy po raz pierwszy odwiedziłem Piotra C. Kowalskiego w jego pracowni w Nienawiszczu pod Poznaniem. Przyłapałem się na dość banalnym odruchu: rozglądałem się za pracami, na których byłoby widać, że C. Kowalski rzeczywiście potrafi malować. Odezwało się we mnie tradycyjne, mieszczańskie wyobrażenie artysty jako sztukmistrza, rzemieślnika pędzla, który panuje nad materią. Dopiero po chwili uświadomiłem sobie, że C. Kowalski z wdziękiem pokpiwa właśnie z tej potrzeby demonstrowania swojej władzy nad tworzywem. Zrozumiałem, że mam przed sobą mistrza Yodę, który nie potrzebuje już wyciągać miecza, by potwierdzać swoje mistrzostwo. C. Kowalski jest już gdzie indziej, poza rywalizacją, ambicją i potrzebą zwyciężania. Osiągnął taki rodzaj artystycznej wolności, w której mistrzostwo jest rodzajem postawy. Przychodzi na myśl filozofia François Julliena, który zwraca uwagę na potencjał tkwiący w naturalnym biegu wydarzeń i możliwość działania bez narzucania rzeczywistości z góry ustalonego planu. C. Kowalski nie próbuje już podporządkowywać materii swojej woli, lecz stwarza warunki, w których może ona ujawnić własne możliwości. Mistrzostwo przestaje polegać na panowaniu nad rezultatem, a staje się umiejętnością dostrzegania i wykorzystywania tego, co świat sam ma do zaoferowania.
Jak to ujął sam artysta: nie chcę przeszkadzać bobrom.
Być może jest w tym coś z pokory średniowiecznego artysty, który wobec ogromu boskiego stworzenia godził się z własną małością. Dla C. Kowalskiego wystarczającym źródłem tej pokory jest sam świat – nieustannie tworzący, niszczący i odradzający się, obojętny na ludzkie ambicje i wyobrażenia o nieśmiertelności. Dobrowolnie wycofuje własne „ja”, przyjmując postawę bliską filozofii Simone Weil: aby zobaczyć świat takim, jaki jest, trzeba przynajmniej na chwilę przestać zasłaniać go samym sobą.
Powoli C. Kowalski uczy się współpracy. W 2011 roku uznał stodołę w Nienawiszczu za swój największy obraz. Rok później stodołę zniszczyła trąba powietrzna. C. Kowalski nie potraktował tego jako unicestwienia dzieła, lecz jako kolejny etap jego przekształcania. Tym razem przez żywioł. Z rozrzuconych przez wiatr desek zaczął robić pocztówki, które następnie, oblepione znaczkami, wysyła pocztą. Nie obraził się na wiatr, nie próbował odwrócić jego działania. Przyjął energię zniszczenia i pozwolił jej uczestniczyć.
Zygmunt Bauman dostrzegał w jego malarstwie zdolność pochwycenia pędzącej przyrody i utrwalenia jej śladów - wiemy to z listu napisanego do artysty w 1998 roku. Dziś można pójść w tej interpretacji dalej: C. Kowalski nie tyle zatrzymuje moment na obrazach, ile pozwala przyrodzie zapisywać na nich czas. W cyklu „Nienawiszcz” czas staje się jednym z podstawowych materiałów malarskich. Obraz pozostawiony na rok w stawie jest zapisem zmian poziomu wody, temperatury, aktywności organizmów i kolejnych pór roku. Co więcej, C. Kowalski nie zabezpiecza gotowego obrazu werniksem, chcąc zachować zapach mułu i szlamu. Jakby godził się z tym, że dzieło nadal należy do świata, którego jest częścią, i że także ono podlega dalszym przemianom.
Jest w tej praktyce jeszcze jedna, być może najgłębsza lekcja: zgoda na własną nieobecność. C. Kowalski nie musi zarządzać procesem, wiedzieć o wszystkim. Przyjmuje do wiadomości, że rzeczywistość ma własną historię, której człowiek nie jest ani początkiem, ani końcem. Procesy, w których uczestniczy, zaczęły się na długo przed nim i będą trwały, kiedy jego już zabraknie. W tym sensie sztuka C. Kowalskiego przestaje być sposobem przeciwstawiania się przemijaniu, a staje się ćwiczeniem w jego akceptacji. Czas prowadzi nas do losu, a los do uznania własnej śmiertelności.
Może trzeba C. Kowalskiego czytać jako figurę szamana, pośrednika między światem ludzi i nie-ludzi? Odkrywa przecież przed nami świat równoległy do naszego, toczący się według własnego rytmu, obojętny na nasze sprawy. Z czułością i ciekawością uznaje jego niezależność. Oddaje bobrom noc, by rano zobaczyć, co zrobiły pod jego nieobecność i pokazuje to nam. Przez to jego sztuka staje się sposobem uzdrawiania relacji między ludźmi a nie-ludźmi, przywraca więź z rzeczywistością, którą przyzwyczailiśmy się traktować jak swoją własność.
W miarę jak Piotr C. Kowalski wycofuje się ze swojej sztuki, coraz pełniej powraca do świata jako człowiek. Nie w pozycji władzy, lecz jako jeden z uczestników życia, poddany tym samym prawom przypadku, chaosu i przemijania. Odnajduje wolność w rezygnacji z potrzeby kontroli. Nie ma w tym ani rozpaczy, ani goryczy. Jest zachwyt, wdzięczność i radość z samego uczestniczenia w istnieniu. Przez tę chwilę, która była mu dana.
Rafał Betlejewski
BWA Warszawa
Marszałkowska 34/50
Warszawa
00-554
- poniedziałek
- Zamknięte
- wtorek
- 12:00 - 19:00
- środa
- 12:00 - 19:00
- czwartek
- 12:00 - 19:00
- piątek
- 12:00 - 19:00
- sobota
- 12:00 - 16:00
- niedziela
- Zamknięte