Rysunek: forma – zapis – esencja

Nunzio De Martino, Sławomir Elsner, Wojciech Fangor, Tadeusz Kantor, Roman Owidzki, Chloe Piene, Erna Rosenstein, Katarzyna Wiesiołek 

Papier jest jednym z najważniejszych mediów sztuki, o ile nie najważniejszym materiałem w twórczości. Myśli i wyobrażenia pierwszy raz nabierają formy na papierze, który umożliwia zapis, szkic, próbę, ale z czasem staje się również dla wielu artystów ostatecznym środkiem wyrazu. Wystawa łączy 4 historycznych artystów tworzących filary polskiej sztuki drugiej połowy XX wieku i 4 pozycje współczesne.

Tadeusz Kantor i Roman Owidzki byli artystami, którzy realnie umożliwili powstanie Galerii Foksal w 1966 roku i udostępnili swoje prace na inauguracyjną wystawę. Kantor jest obecny na wystawie w Galerii Szydłowski w dwóch aspektach – w pierwszym jako wielowymiarowy artysta malarz i twórca teatru, którego wyobraźnia operowała często scenami, a obrazy przechodziły w kluczowe sceny teatru i na odwrót teatr był pokarmem dla obrazu; drugim wglądem w twórczość Kantora jest rysunek z cyklu «Ambalaże», z lat 60., będących wizytówką artysty jako filozofa i pioniera sztuki. 

Roman Owidzki natomiast, mimo niezwykłej wrażliwości, erudycji i talentu, a być może ze względu na temperament, przede wszystkim był wpływowy jako nauczyciel i mentor dla pokoleń artystów i kuratorów. Jego prace ukazują sposób myślenia o obrazie jako strukturze i nalegają na formalny rygor kompozycji, który historycznie na świecie miał przemożne znacznie, ale także współcześnie w epoce post-cyfrowej staje się aktualny jako punkt odniesienia i napięcie między precyzją a niedoskonałością, odręczną wirtuozerią a przypadkiem.

Erna Rosenstein była jedną z najciekawszych postaci w historii polskiej sztuki, szczególnie w ostatnich dwóch dekadach zyskała szerokie międzynarodowe uznanie. Rosenstein była silnie związana z twórczością późnej awangardy, wyzwalającą obraz od figuratywnego przestawienia. Jej rysunki komponują się w sposób organiczny, budują zawieszone przestrzenie nastrojów i stanowią rodzaj równoległego poetyckiego świata do wierszy, które pisała przez całe życie.

Wojciech Fangor przyćmiewa swoim ogromnym dziełem i wpływem na światową sztukę wszystkich artystów XX wieku pochodzących z Polski. Na wystawę wybraliśmy jego prace z lat 50. Kosze albańskie ujawniają poszukiwanie wizualnych motywów prowadzących do abstrakcji, natomiast głowa mężczyzny stanowi eksplorację możliwości kategorii portretu w czasie po wojnie, kiedy estetyka kubizmu nie jest formalną grą, ale staje się wyraźnym symbolem okaleczenia humanistycznych wartości i przywodzi na myśl twórczość współczesną krytyczną wobec wojny i kolonializmu, jak np. rzeźby zniekształconych głów Kadera Attii. 

Nunzio De Martino, będący jednym z 4 artystów współczesnych pokazywanych na wystawie, w zupełnie inny sposób nawiązuje do metafor blizny i bólu, ale też – szerzej – śladów odkładających się w pamięci, ponieważ wykorzystuje maszynę do szycia i nici, żeby komponować rysunki z wielu warstw papieru literalnie tworząc palimpsesty. Jego prace jednocześnie przywołują na myśl pismo i zaginione teksty, a także i piękno abstrakcyjnego obrazu. W szczególny sposób są bliskie «Ambalażom» Kantora, ale również formalnie łączą je podobieństwa z rysunkami piórkiem Owidzkiego, elementami z rysunków Fangora, czy wreszcie z pracą Elsnera, w której każda kreska wydaje się szwem na powierzchni papieru.

Celowo obecność koloru została zredukowana w pokazywanych pracach z wyjątkiem rysunku Sławomira Elsnera, dzięki czemu przez kontrast jego obecność jest wyraźniejsza i dodatkowo podkreśla znaczenie zabiegu przedstawiania w rozmyty sposób obrazu innego artysty jako obrazu obrazu w powidoku pamięci. Jego rysunki nasycają intensywne barwy i temperatura dzieła mistrza z przeszłości, ale kontury i szczegóły zostały zatarte. Elsner wzorował ten rysunek na bukiecie kwiatów Edouarda Maneta z ok. 1882 roku (Oeillets et clématite dans un vase de cristal).

Katarzyna Wiesiołek również posługuje się wyjątkową techniką, ponieważ nakłada na przygotowany specjalnie papier suchy pigment za pomocą pędzli, gąbek i szpachelek. Taka perfekcyjnie opanowana przez artystkę metoda pozwala jej na osiągnięcie wizualnego bogactwa i głębi koloru niezwykle rzadko spotykanej na papierze. Przejścia chromatyczne za pośrednictwem gradientów i subtelne zestawienie kolorów sprawiają, że przedstawione pejzaże wydają się abstrakcyjnymi obrazami o zadziwiającej, onirycznej intensywności. Jej wrażliwość i poszukiwanie bardzo ją zbliża do Fangora i Elsnera, o których już wspominaliśmy. 

Wymiar wyobrażonej przestrzeni momentu napięcia, zawieszonej historii, a ogólniej dramatyzmu rysunków Rosenstein i Kantora mocno współbrzmi z rysunkami Chloe Piene. Jej prace wykonane węglem na papierze kreślarskim (vellum) emanują surową energię gestu. Ślad rysunku węglem pozwala odczuć ukrytą strukturę, poszukując granic możliwości przedstawienia formy ludzkiej.